Rouw en waarom het verlies van een huisdier ons zo diep raakt.

Een hond maakt deel uit van je identiteit

Tijdens een IGDF-webinar (International Guide Dog Federation) over rouw in november 2023 vertelde therapeut en blindengeleidehondenbaas Jason Doorish hoe verweven mens en hond kunnen raken: ‘Een hond loopt jaren met je mee en maakt deel uit van je identiteit. Hij is erbij tijdens belangrijke momenten: je huwelijk, je scheiding, de geboorte van je kinderen. Als je afscheid neemt van je hond, neem je soms ook afscheid van de herinneringen die jullie samen hebben gedragen.’ Die uitspraak geldt niet alleen voor hulphonden. Veel mensen herkennen hoe een dier een stille getuige wordt van hun leven: die ene burn-outperiode, de verbouwing, de verhuizing, de eenzame avonden. Huisdieren zijn er altijd: zonder oordeel en zonder agenda. Veel mensen hebben dan ook een sterke emotionele band met hun huisdier en dat zorgt voor een groot gevoel van verdriet als het dier wegvalt. Dat blijkt ook uit onderzoek van de Maynooth University in Ierland, waarin ruim één op de vijf respondenten aangaf dat het verlies van hun huisdier pijnlijker was dan het verlies van een naaste.

‘Een hond maakt deel uit van je identiteit, afscheid is nooit zomaar afscheid’

In Nederland wordt verdriet om een dier nog vaak niet serieus genomen. Een langdurige rouwstoornis bijvoorbeeld, waarbij het verdriet minstens twaalf maanden aanhoudt en dusdanig je dagelijks functioneren beperkt, is alleen vast te stellen bij verlies van mensen. Toch stelde psycholoog/psychotherapeut Ronald Evers dertig jaar geleden al dat het overlijden van een huisdier “even sterke rouwreacties kan oproepen als het overlijden van een mens” (Berichten uit de dierenhemel, over het overlijden van huisdieren, 1996).

‘Rouw is ook afscheid van het leven dat je met elkaar deelde’

Voor mensen met een assistentiehond of blindengeleidehond is die hevigheid nóg beter te begrijpen: zij verliezen niet alleen een geliefde metgezel, maar ook een stuk zelfstandigheid, mobiliteit en vrijheid.

De illusie van onkwetsbaarheid

Rouwdeskundige Riet Fiddelaers-Jaspers beschrijft in Met mijn ziel onder de arm, tussen welkom heten en afscheid nemen (2011) hoe een groot verlies de “illusie van onkwetsbaarheid” doorbreekt. We leven ons leven met het onbewuste vertrouwen dat dingen wel goed blijven gaan. Een dramatische gebeurtenis, het plotselinge verlies van een hulphond of huisdier, kan dat vertrouwen in één klap vernietigen. Dat verklaart waarom het ritme van alledag zo ontwricht kan raken: slaapproblemen, spanningsklachten, verhoogde alertheid. Rouw kan zich ook fysiek uiten: starre bewegingen en opgetrokken schouders kunnen erop wijzen dat er innerlijk veel gebeurt. Het lichaam vertelt vaak eerder het verhaal dan woorden dat doen. Als er geen nieuwe hond meer komt Soms is er niet alleen verdriet, maar ook het einde van een tijdperk. Bijvoorbeeld wanneer iemand door leeftijd, gezondheid of omstandigheden geen nieuwe hulphond meer krijgt. Dat verdient erkenning, benadrukt Doorish: ‘Het is niet alleen afscheid van de hond, maar ook van een leven waarin zelfstandigheid vanzelfsprekend was.’ Het verlies is dan driedubbel: het dier, de vrijheid én de toekomstverwachting.

Omdat liefde en rouw onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, kan het een niet zonder het ander. Als je van de hond gaat houden, heeft dat onvermijdelijk tot gevolg dat je ooit zult rouwen. Er ontstaat als het ware een cirkel van contact, verlies en rouw, beschrijft Riet Fiddelaers-Jaspers. De verliescirkel is enorm herkenbaar in de geleidehondenwereld. In de meeste gevallen volgt er een nieuwe hond nadat er afscheid is genomen, en dan begint er weer een nieuwe cirkel. Als de rouw niet geaccepteerd wordt en er obstakels optreden in het doorlopen van de verliescirkel, worden er vaak blokkades ervaren. Het is volkomen begrijpelijk dat een nieuwe hulphond of een nieuw huisdier zich niet altijd meteen welkom voelt. Doorish zegt daarover tijdens zijn webinar: ‘Je vormt een symbiose met je hond. Je wilt daar geen afscheid van nemen. Een nieuwe hond doet dingen anders, en dat kan confronterend zijn.’ Sommigen ervaren zelfs schuldgevoel, alsof een nieuwe hond de vorige vervangt. Maar in Doorish’ woorden: ‘In je hart kan altijd weer een nieuw deurtje open. De band hoeft niet hetzelfde te zijn. Er is plek voor veel honden, en veel mensen, in je leven.’ Wel is het belangrijk dat er ruimte is voor rouw, dat het niet wordt weggestopt.

Waarom verwerken essentieel is

In haar afstudeeronderzoek beschrijft Anne Lasaroms van samenwerkingspartner Dogs for Care, hoe cliënten vaak vastlopen wanneer de rouw niet erkend wordt. Fiddelaers Jaspers noemt dit het blokkeren van de verliescirkel: de natuurlijke beweging van contact, verlies en rouw. Als verdriet niet geuit mag worden, durven mensen soms geen nieuwe hechting aan te gaan, uit angst om opnieuw pijn te voelen. Dat geldt voor iedereen: mensen met een huisdier en mensen met een hulphond.

Rouw roept oud verdriet op

Rouwen is een normale reactie bij verlies. Door te rouwen kijk je het verlies aan, op je eigen manier. Want iedereen maakt ooit een keer een rouwperiode door, maar bij iedereen verloopt dat proces anders. Rouw gebeurt zelden in een rechte lijn. Situaties, zoals weer bijna aangereden worden op een zebrapad, kunnen schrikreacties activeren en emotionele en zelfs fysieke klachten geven. Bepaalde emotionele reacties kunnen onverwacht heftig zijn, ook voor je omgeving. De komst van een hulphond heeft vaak de dynamiek binnen een gezin of werkkring veranderd. Een hond maakt iemand zelfstandiger. Doorish: ‘Die systeemverandering speelt mee in het rouwproces. Je verliest niet alleen de hond, maar ook het leven dat hij mogelijk maakte.’

‘De leegte was bijna niet te verdragen’

Sandra van Rosmalen verloor in 2023 haar eerste ADL-assistentiehond Babbe. Haar woorden illustreren hoe groot het verlies kan zijn: ‘Het moment dat ik besefte dat mijn assistentiehond er niet meer was, werd ik overspoeld door een overweldigend gevoel van verdriet en verlies. Haar liefde en onze dagelijkse routine vormden een deel van wie ik was. De intensiteit van mijn emoties was soms verpletterend. Van diepe bedroefdheid en eenzaamheid tot momenten van boosheid en frustratie over het verlies. Het rouwproces bracht een stroom aan tegenstrijdige gevoelens met zich mee die moeilijk te bevatten waren.’ Langzaam vond ze een manier om verder te leven: ‘Hoewel het verlies van mijn assistentiehond een diepgaand verdriet met zich meebracht, begon ik gaandeweg nieuwe betekenis te vinden in haar nalatenschap. Haar liefde en toewijding hebben me geleerd over compassie, geduld en onvoorwaardelijke liefde. Deze lessen zullen altijd bij me blijven, zelfs nu zij niet meer bij me is.’ Iedereen die van een dier houdt, weet dat de tijd samen eindig is. Maar dat maakt de liefde niet kleiner, eerder groter. Rouw is de achterkant van liefde. En dat maakt het precies zo impactvol.

• Lieve hond, ik rouw om jou van Marleen van Baal
• Honden voor het leven van Arthur Japin
• Dan neem je toch gewoon een nieuwe van Antoinnette Scheulderman
• Afscheid van je maatje van Gary Kowalski